Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-3:2019 về Bệnh thủy sản - Quy trình chẩn đoán - Phần 3: Bệnh đốm trắng ở tôm được ban hành năm 2019 bởi Bộ Khoa học và Công nghệ, đưa ra quy trình kỹ thuật thống nhất trên phạm vi cả nước nhằm chẩn đoán chính xác và kịp thời bệnh đốm trắng (WSD) do vi-rút gây hội chứng đốm trắng (WSSV) ở tôm nuôi.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn

Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán bệnh đốm trắng áp dụng đối với các loài tôm thuộc họ tôm he (Penaeidae) như tôm sú (Penaeus monodon), tôm chân trắng (Litopenaeus vannamei) và một số loài giáp xác khác có khả năng mang mầm bệnh. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan quản lý dịch bệnh động vật thủy sản, các phòng thử nghiệm, chẩn đoán thú y và các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động giám sát, khống chế dịch bệnh thủy sản tại Việt Nam.

Chẩn đoán lâm sàng bệnh đốm trắng ở tôm

Phương pháp chẩn đoán lâm sàng dựa trên các biểu hiện bệnh lý đặc trưng ngoài thực địa của tôm nhiễm bệnh, bao gồm:

• Tôm có hiện tượng giảm ăn đột ngột, hoạt động kém, bơi lờ đờ trên mặt nước hoặc dạt vào bờ ao.
• Cơ thể tôm chuyển sang màu đỏ hồng hoặc đỏ sẫm.
• Xuất hiện các đốm trắng tròn có đường kính từ 0,5 mm đến 2,0 mm nằm dưới vỏ áp sát lớp biểu bì, rõ nhất ở vùng giáp đầu ngực và đốt bụng cuối cùng.
• Tỷ lệ chết trong ao nuôi tăng nhanh, có thể lên tới 100% trong vòng từ 3 đến 10 ngày kể từ khi xuất hiện dấu hiệu bệnh lý đầu tiên.

Quy trình lấy mẫu và bảo quản mẫu bệnh phẩm

Việc thu thập và xử lý mẫu phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu kỹ thuật để đảm bảo độ chính xác của kết quả xét nghiệm:

• Mẫu tôm sống hoặc tôm có dấu hiệu bệnh lý rõ ràng được ưu tiên lựa chọn. Đối với tôm giống (postlarvae), lấy tối thiểu 150 mẫu; đối với tôm thương phẩm, lấy từ 5 đến 10 con tùy thuộc vào kích cỡ.
• Mẫu dùng cho phương pháp sinh học phân tử (PCR, Real-time PCR) được bảo quản trong cồn 95% hoặc giữ lạnh ở nhiệt độ từ 2 độ C đến 8 độ C nếu chuyển ngay đến phòng thí nghiệm trong vòng 24 giờ.
• Mẫu dùng cho chẩn đoán bệnh học (mô bệnh học) phải được cố định ngay trong dung dịch Davidson hoặc formalin 10% với tỷ lệ thể tích dung dịch cố định gấp ít nhất 10 lần thể tích mẫu.

Phương pháp chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

Tiêu chuẩn quy định các phương pháp xét nghiệm khẳng định sự hiện diện của vi-rút gây hội chứng đốm trắng (WSSV):

• Phương pháp phản ứng chuỗi Polymerase (PCR): Sử dụng kỹ thuật PCR một bước (one-step PCR) hoặc PCR lồng (nested PCR) để khuếch đại đoạn gen đặc hiệu của WSSV. Kết quả dương tính được xác định khi xuất hiện vạch điện di có kích thước tương ứng với kích thước sản phẩm PCR mục tiêu theo quy định của quy trình.
• Phương pháp Real-time PCR: Sử dụng cặp mồi và mẫu dò (probe) đặc hiệu để phát hiện và định lượng DNA của WSSV. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện mầm bệnh ở giai đoạn sớm hoặc hạt vi-rút có mật độ thấp.
• Phương pháp chẩn đoán mô bệnh học: Tiến hành cắt lát mỏng các mô đích (như biểu bì, mang, dạ dày, tuyến anten) đã được cố định, nhuộm Hematoxylin và Eosin (H&E). Quan sát dưới kính hiển vi quang học để tìm các tế bào có nhân phình to, chứa thể bao hàm (inclusion body) bắt màu base (basophilic) đặc trưng của WSSV.

Đánh giá và kết luận kết quả chẩn đoán

Một trường hợp tôm nuôi được kết luận là mắc bệnh đốm trắng khi đáp ứng một trong các điều kiện sau:

• Tôm có các triệu chứng lâm sàng điển hình của bệnh đốm trắng và có kết quả dương tính với WSSV bằng phương pháp PCR hoặc Real-time PCR.
• Tôm không có triệu chứng lâm sàng rõ ràng nhưng có kết quả dương tính bằng phương pháp PCR/Real-time PCR và được xác nhận bằng phương pháp mô bệnh học có tổn thương đặc trưng do WSSV gây ra.

Hiệu lực thi hành

TCVN 8710-3:2019 thay thế cho TCVN 8710-3:2011. Tiêu chuẩn này có hiệu lực kể từ ngày được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố và ban hành chính thức, là căn cứ kỹ thuật pháp lý áp dụng trong công tác kiểm dịch, giám sát dịch bệnh thủy sản trên toàn quốc.