Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-46:2019 về Bệnh động vật - Quy trình chẩn đoán - Phần 46: Bệnh dại được ban hành năm 2019 bởi Bộ Khoa học và Công nghệ, đưa ra các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết và thống nhất trên phạm vi cả nước về quy trình giám sát, lấy mẫu, bảo quản và chẩn đoán xác định virus gây bệnh dại ở động vật.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán lâm sàng và chẩn đoán phòng thí nghiệm đối với bệnh dại (Rabies) ở động vật. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, các phòng thử nghiệm, chẩn đoán bệnh động vật và các tổ chức, cá nhân thực hiện các hoạt động liên quan đến giám sát, xét nghiệm và phòng chống bệnh dại trên động vật nuôi (chủ yếu là chó, mèo) và động vật hoang dã.

Đặc điểm dịch tễ và triệu chứng lâm sàng của bệnh dại

• Đặc điểm dịch tễ: Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm ở động vật máu nóng và người do virus dại (Rabies virus) thuộc họ Rhabdoviridae gây ra. Virus tác động trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương, lây truyền chủ yếu qua chất tiết (nước bọt) của động vật bị bệnh thông qua vết cắn, vết cào cấu hoặc tiếp xúc trực tiếp với da, niêm mạc bị tổn thương.
• Thể điên cuồng (thể cuồng): Động vật có biểu hiện thay đổi hành vi đột ngột, trở nên hung dữ, dễ kích động, sủa khàn hoặc mất tiếng, chảy nhiều nước dãi, sợ nước, sợ gió, có xu hướng cắn xé các vật thể xung quanh và tấn công người hoặc động vật khác một cách vô cớ, sau đó bị liệt cơ và chết.
• Thể bại liệt (thể câm): Động vật không có biểu hiện hung dữ, thường trốn vào góc tối, bị liệt một phần hoặc toàn bộ cơ thể (thường bắt đầu từ hàm dưới gây trễ hàm, lưỡi thè ra ngoài, không nuốt được thức ăn và nước uống), sau đó liệt toàn thân, hôn mê và chết nhanh chóng.

Quy trình thu thập, bảo quản và vận chuyển mẫu bệnh phẩm

• Loại mẫu bệnh phẩm: Mẫu bệnh phẩm tối ưu nhất để chẩn đoán là nguyên não bộ hoặc các phần não cụ thể bao gồm tiểu não, hành tủy và đại não (vùng sừng Ammon) của động vật nghi mắc bệnh dại.
• Yêu cầu an toàn khi lấy mẫu: Việc lấy mẫu phải được thực hiện bởi cán bộ thú y đã được tiêm phòng vắc xin dại đầy đủ và có chuyên môn kỹ thuật. Quá trình lấy mẫu phải sử dụng trang thiết bị bảo hộ cá nhân nghiêm ngặt (găng tay chống cắt, kính bảo hộ, khẩu trang, quần áo bảo hộ) để tránh nguy cơ lây nhiễm virus dại sang người.
• Bảo quản mẫu bệnh phẩm: Mẫu bệnh phẩm phải được giữ lạnh ở nhiệt độ từ 2 độ C đến 8 độ C và chuyển ngay đến phòng thí nghiệm trong vòng 24 giờ. Nếu không thể vận chuyển ngay, mẫu phải được bảo quản ở nhiệt độ âm 20 độ C hoặc âm 70 độ C, hoặc bảo quản trong dung dịch glycerol bảo quản chuyên dụng (dung dịch muối đệm phốt phát glycerol).
• Vận chuyển mẫu: Mẫu phải được đóng gói theo quy trình 3 lớp nghiêm ngặt đối với chất lây nhiễm nhóm B, có kèm theo đá gel giữ lạnh và dán nhãn cảnh báo nguy hiểm sinh học rõ ràng bên ngoài hộp vận chuyển để tránh rò rỉ, phát tán mầm bệnh.

Các phương pháp chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

• Phương pháp kháng thể huỳnh quang trực tiếp (FAT - Fluorescent Antibody Test): Đây là phương pháp tiêu chuẩn vàng (gold standard) được sử dụng phổ biến nhất để chẩn đoán nhanh bệnh dại. Phương pháp này sử dụng kháng thể kháng virus dại liên kết với chất màu huỳnh quang để phát hiện kháng nguyên virus trên các tiêu bản phết não dưới kính hiển vi huỳnh quang. Kết quả dương tính thể hiện qua các hạt huỳnh quang màu xanh lá cây sáng đặc trưng trong tế bào não.
• Phương pháp RT-PCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction): Sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử để phát hiện đoạn gen đặc hiệu của virus dại. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao, đặc biệt hữu ích đối với các mẫu bệnh phẩm đã bị phân hủy một phần hoặc khi kết quả FAT không rõ ràng.
• Phương pháp phân lập virus: Thực hiện bằng cách tiêm truyền bệnh phẩm vào chuột thí nghiệm (MIT) hoặc nuôi cấy trên dòng tế bào nhạy cảm (như tế bào Neuro-2a). Phương pháp này thường dùng để xác nhận lại kết quả trong các trường hợp nghi ngờ hoặc phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu.

Đánh giá và kết luận kết quả chẩn đoán

• Ca bệnh được xác định là dương tính với bệnh dại khi có kết quả dương tính bằng ít nhất một trong các phương pháp chẩn đoán phòng thí nghiệm được quy định (FAT, RT-PCR hoặc phân lập virus thành công).
• Khi có kết quả dương tính, phòng thí nghiệm phải báo cáo ngay cho cơ quan quản lý thú y có thẩm quyền để kịp thời triển khai các biện pháp chống dịch, khoanh vùng, tiêm phòng bao vây và xử lý ổ dịch theo quy định của pháp luật về thú y nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8400-46:2019 có hiệu lực kể từ ngày được công bố, thay thế hoặc bổ sung các hướng dẫn kỹ thuật trước đây về chẩn đoán bệnh dại ở động vật, tạo cơ sở pháp lý và kỹ thuật đồng bộ cho công tác phòng chống dịch bệnh dại tại Việt Nam.