Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8233:2018 (hoàn toàn tương đương với ISO/ASTM 51650:2013) quy định về Thực hành sử dụng hệ đo liều xenlulose triaxetat. Đây là văn bản kỹ thuật chuyên ngành hướng dẫn các thủ tục cần thiết để vận hành và sử dụng hệ đo liều xenlulose triaxetat (CTA) nhằm xác định chính xác liều hấp thụ trong các vật liệu được xử lý bằng công nghệ bức xạ photon hoặc electron.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này áp dụng đối với việc sử dụng hệ đo liều màng mỏng xenlulose triaxetat để đo liều hấp thụ trong dải liều từ 10 kGy đến 100 kGy. Hệ đo liều này hoạt động hiệu quả dưới tác động của bức xạ gamma, bức xạ tia X năng lượng cao và chùm electron.
• Đối tượng áp dụng: Các tổ chức, cá nhân vận hành thiết bị chiếu xạ công nghiệp, các phòng thử nghiệm đo lường bức xạ, và các cơ quan quản lý chất lượng liên quan đến công nghệ bức xạ tại Việt Nam.

Nguyên lý hoạt động của hệ đo liều xenlulose triaxetat (CTA)

• Hệ đo liều CTA hoạt động dựa trên hiện tượng thay đổi độ hấp thụ quang học của màng xenlulose triaxetat khi bị tác động bởi bức xạ ion hóa.
• Sự gia tăng độ hấp thụ quang học (thường được đo ở bước sóng cực tím đặc trưng là 280 nm) tỷ lệ thuận với liều hấp thụ mà màng đo nhận được.
• Độ dày của màng đo liều CTA là một thông số kỹ thuật quan trọng cần được xác định chính xác để tính toán sự thay đổi độ hấp thụ trên một đơn vị độ dày thực tế.

Yêu cầu đối với thiết bị và dụng cụ đo lường

• Máy đo phổ quang học (Spectrophotometer): Phải có khả năng đo độ hấp thụ tại bước sóng 280 nm với độ chính xác cao, độ lặp lại tốt và đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật của tiêu chuẩn đo lường quốc gia.
• Dụng cụ đo độ dày: Thiết bị đo độ dày cơ học hoặc quang học phải có độ phân giải và độ chính xác đến micromet để đo độ dày của màng CTA trước hoặc sau khi chiếu xạ.
• Hộp lưu trữ mẫu: Cần trang bị các hộp bảo quản chuyên dụng nhằm bảo vệ màng đo khỏi ánh sáng mặt trời trực tiếp, tia cực tím và sự biến động đột ngột của độ ẩm môi trường.

Quy trình thực hành sử dụng hệ đo liều

• Chuẩn bị màng đo: Kiểm tra cảm quan màng CTA để đảm bảo không có vết xước, bụi bẩn hoặc khuyết tật bề mặt. Tiến hành đo độ dày ban đầu của màng đo tại vị trí sẽ đo phổ quang học.
• Chiếu xạ mẫu: Đặt màng đo liều tại các vị trí xác định trong hộp chứa mẫu hoặc trên băng chuyền chiếu xạ để ghi nhận liều lượng bức xạ thực tế trong quá trình vận hành.
• Đo độ hấp thụ quang học: Sau khi chiếu xạ, màng đo cần được phân tích bằng máy đo phổ quang học tại bước sóng quy định để xác định giá trị hấp thụ quang học mới.
• Tính toán liều hấp thụ: Sử dụng công thức toán học và đường cong hiệu chuẩn để chuyển đổi giá trị độ hấp thụ quang học đo được thành giá trị liều hấp thụ thực tế (tính bằng đơn vị Gray - Gy hoặc kiloGray - kGy).

Hiệu chuẩn hệ đo liều và đánh giá độ không đảm bảo đo

• Hệ đo liều CTA phải được hiệu chuẩn định kỳ bằng cách so sánh trực tiếp hoặc gián tiếp với các hệ đo liều chuẩn được công nhận ở cấp quốc gia hoặc quốc tế.
• Xây dựng đường cong hiệu chuẩn biểu diễn mối quan hệ giữa sự thay đổi độ hấp thụ quang học trên một đơn vị độ dày và liều hấp thụ thực tế từ nguồn chuẩn.
• Đánh giá toàn diện các nguồn gây ra sai số và độ không đảm bảo đo, bao gồm ảnh hưởng của nhiệt độ trong quá trình chiếu xạ, độ ẩm môi trường xung quanh và thời gian lưu trữ mẫu sau khi chiếu xạ.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8233:2018 (ISO/ASTM 51650:2013) có hiệu lực kể từ ngày ban hành theo quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền về khoa học và công nghệ, đóng vai trò là căn cứ kỹ thuật áp dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc.