Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8230:2018 (hoàn toàn tương đương với ISO/ASTM 51539:2013) về Hướng dẫn sử dụng dụng cụ chỉ thị nhạy bức xạ được công bố bởi Bộ Khoa học và Công nghệ. Tiêu chuẩn này cung cấp các hướng dẫn kỹ thuật cơ bản và nguyên tắc cốt lõi trong việc lựa chọn, sử dụng và bảo quản các dụng cụ chỉ thị nhạy bức xạ nhằm nhận biết trực quan các sản phẩm đã qua xử lý bức xạ.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân vận hành cơ sở chiếu xạ, các đơn vị sản xuất, kinh doanh sản phẩm cần xử lý bức xạ (như tiệt trùng thiết bị y tế, xử lý kiểm dịch thực phẩm, biến tính polyme) và các cơ quan quản lý chất lượng liên quan. Dụng cụ chỉ thị nhạy bức xạ được đề cập thường tồn tại dưới dạng nhãn dán, tấm thẻ, chất lỏng hoặc các vật liệu chuyên dụng khác có khả năng thay đổi màu sắc rõ rệt khi tiếp xúc với bức xạ ion hóa.

Phạm vi áp dụng (Điều 1)

• Tiêu chuẩn đưa ra các hướng dẫn cụ thể về việc sử dụng dụng cụ chỉ thị nhạy bức xạ để xác định một cách nhanh chóng bằng trực quan xem một sản phẩm hoặc lô sản phẩm đã được tiếp xúc với nguồn bức xạ ion hóa hay chưa.
• Tiêu chuẩn nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: các dụng cụ chỉ thị này không được thiết kế và không được phép sử dụng để đo liều hấp thụ (đo liều lượng bức xạ thực tế). Chúng chỉ có vai trò duy nhất là phân biệt giữa sản phẩm đã chiếu xạ và sản phẩm chưa chiếu xạ.
• Phạm vi áp dụng bao gồm các quá trình xử lý bức xạ sử dụng tia gamma, tia X (bức xạ hãm) và chùm electron năng lượng cao.

Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

• Tiêu chuẩn này viện dẫn các tài liệu kỹ thuật quốc tế liên quan, đặc biệt là các tiêu chuẩn về thuật ngữ đo liều bức xạ và các tiêu chuẩn ISO/ASTM về đảm bảo chất lượng trong xử lý bức xạ.
• Các tài liệu viện dẫn này là nền tảng bắt buộc để thống nhất cách hiểu, thuật ngữ chuyên ngành và áp dụng đồng bộ các quy trình kỹ thuật được nêu trong toàn bộ tiêu chuẩn.

Thuật ngữ và định nghĩa (Điều 3)

• Dụng cụ chỉ thị nhạy bức xạ (Radiation-sensitive indicator): Là vật liệu (như nhãn, mực, sợi hoặc chất dẻo) biểu thị sự thay đổi rõ rệt về tính chất quang học (thường là màu sắc) khi được tiếp xúc với liều bức xạ ion hóa tối thiểu xác định.
• Sự thay đổi màu sắc (Color change): Sự chuyển đổi trạng thái màu sắc có thể nhận biết rõ ràng bằng mắt thường hoặc bằng thiết bị đo quang phổ, giúp xác nhận sự hiện diện của bức xạ.
• Lô sản phẩm (Product lot): Lượng sản phẩm được xác định rõ ràng về số lượng và chủng loại, được xử lý bức xạ trong cùng một điều kiện vận hành nhất định.

Ý nghĩa và sử dụng (Điều 4)

• Dụng cụ chỉ thị nhạy bức xạ đóng vai trò là một công cụ kiểm soát chất lượng trực quan quan trọng, giúp ngăn ngừa sự nhầm lẫn giữa các sản phẩm đã được chiếu xạ và các sản phẩm chưa được chiếu xạ trong quá trình lưu kho, vận chuyển và phân phối.
• Sự thay đổi màu sắc của dụng cụ chỉ thị chỉ chứng tỏ sản phẩm đã được tiếp xúc với bức xạ, hoàn toàn không thể hiện mức độ liều lượng bức xạ đã hấp thụ hoặc tính hiệu quả của quá trình tiệt trùng/xử lý.
• Tiêu chuẩn nghiêm cấm việc sử dụng dụng cụ chỉ thị để thay thế cho các hệ thống đo liều chuẩn (dosimetry systems) vốn được dùng để kiểm soát quá trình và chứng nhận liều lượng bức xạ thực tế.
• Các dụng cụ chỉ thị cần được lựa chọn kỹ lưỡng dựa trên các yếu tố môi trường như: loại bức xạ sử dụng, dải liều lượng dự kiến, điều kiện nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng trước, trong và sau khi chiếu xạ để tránh các phản ứng sai lệch hoặc hiện tượng phai màu theo thời gian.

Hiệu lực thi hành

TCVN 8230:2018 có hiệu lực kể từ ngày được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố áp dụng chính thức trên toàn quốc, thay thế cho các quy định hoặc hướng dẫn kỹ thuật cũ không còn phù hợp trong lĩnh vực đo lường và ứng dụng bức xạ.