Ngày 28 tháng 8 năm 2001, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành Lệnh số 12/2001/L-CTN về việc công bố Pháp lệnh Phí và lệ phí số 38/2001/PL-UBTVQH10, được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua cùng ngày. Đây là văn bản pháp lý nền tảng nhằm thống nhất quản lý nhà nước về phí và lệ phí, bảo đảm thu đúng, thu đủ, sử dụng có hiệu quả nguồn lực tài chính công, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Pháp lệnh áp dụng đối với mọi cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, cá nhân Việt Nam và tổ chức, cá nhân nước ngoài có liên quan đến việc thu, nộp, quản lý và sử dụng phí, lệ phí tại Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh của Pháp lệnh (Điều 1)

Điều khoản này xác định rõ phạm vi điều chỉnh của Pháp lệnh bao gồm toàn bộ các hoạt động thiết lập, thu, nộp, quản lý và sử dụng các khoản phí và lệ phí. Quy định này tạo cơ sở pháp lý đồng bộ để các cơ quan hành chính nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và các tổ chức được ủy quyền thực hiện việc thu phí, lệ phí một cách minh bạch, tránh tình trạng tự ý đặt ra các khoản thu ngoài danh mục pháp luật quy định.

Định nghĩa và phân biệt Phí và Lệ phí (Điều 2)

Pháp lệnh đưa ra định nghĩa pháp lý rõ ràng để phân biệt giữa hai khái niệm dễ nhầm lẫn này:

• Phí: Là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập hoặc tổ chức được ủy quyền cung cấp các dịch vụ công cộng, dịch vụ sự nghiệp nhằm bù đắp một phần hoặc toàn bộ chi phí đầu tư, vận hành dịch vụ đó.
• Lệ phí: Là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được ủy quyền giải quyết các công việc quản lý nhà nước hoặc cung cấp các dịch vụ công phục vụ cho công tác quản lý hành chính theo quy định.

Đối tượng nộp phí và lệ phí (Điều 3)

Đối tượng có nghĩa vụ nộp phí và lệ phí bao gồm các tổ chức, cá nhân Việt Nam và tổ chức, cá nhân nước ngoài khi được hưởng các dịch vụ công hoặc được cơ quan nhà nước, tổ chức được ủy quyền giải quyết các công việc quản lý hành chính. Quy định này thể hiện nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt đối xử giữa chủ thể trong nước và nước ngoài khi tiếp cận dịch vụ hành chính công tại Việt Nam, trừ các trường hợp đặc biệt được miễn, giảm theo quy định của pháp luật hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Nguyên tắc quản lý và sử dụng nguồn thu (Điều 4)

Pháp lệnh khẳng định toàn bộ nguồn thu từ phí và lệ phí là nguồn thu thuộc ngân sách nhà nước. Việc quản lý và sử dụng nguồn thu này phải tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Các khoản lệ phí thu được phải nộp đầy đủ, kịp thời vào ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật về ngân sách.
• Các khoản phí thu được từ các dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện phải được quản lý, sử dụng theo nguyên tắc bù đắp chi phí và thực hiện chế độ tự chủ tài chính. Cơ quan thu phí được trích lại một phần kinh phí để trang trải chi phí tổ chức thu theo định mức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, phần còn lại phải nộp vào ngân sách nhà nước.
• Mọi hoạt động thu, nộp, quản lý và sử dụng phí, lệ phí phải thực hiện công khai, minh bạch và chịu sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ của cơ quan tài chính và các cơ quan thanh tra nhà nước có thẩm quyền.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Phí và lệ phí năm 2001 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2002. Văn bản này thay thế cho các quy định trước đây về phí và lệ phí trái với các nội dung được quy định tại Pháp lệnh này.